σε σένα hypocrite lecteur, mon semblable, mon frere

Παρασκευή απόγευμα, γύρω στις 5:30, κάθομαι στο Θησείο και περιμένω το Βασίλη Βλασταρά. Εχω βγάλει από την τσάντα μου το πλουμιστό μπλοκάκι μου από οικολογικό χαρτί. Θα κρατήσω σημειώσεις για όλα. Καθώς περιμένω, σκέφτομαι : Αυτό που μου κάνει εντύπωση είναι που δέχθηκε να με δει ενώ γνώριζε οτι δεν έχω καμμία σχέση με την Τέχνη γενικότερα, ή τα εικαστικά ειδικότερα. Προσπαθώ να καταλάβω τι είναι αυτό που κάνει έναν καθηγητή πανεπιστημίου να έρχεται να συναντήσει έναν άγνωστο πολίτη με απορίες γύρω από την επιστήμη του. Δεν προλαβαίνω να σκεφτώ πολύ και σε λίγο έρχεται. Συστηνόμαστε, παραγγέλνουμε και του εξηγώ γιατί ζήτησα να τον συναντήσω. Τον ρωτώ αν μπορώ να κρατήσω σημειώσεις. Συμφωνεί.

Αρχίζει να μου μιλάει για τον Joseph Beuys. Μου εξηγεί οτι ο Beuys, συνέθεσε ένα μύθο για τη ζωή του, γύρω από το οποίο πλέχτηκε όλη η προσωπική του ιστορία και ο οποίος συνδεόταν στενά με τη μορφή και μεσα της καλλιτεχνικής του έκφρασης. Όταν ο μύθος αποκαλύφθηκε, ξεκίνησε μια μεγάλη συζήτηση γύρω από την “ηθική” στην Τέχνη. “Ο Beuys, μου εξηγεί ο Βλασταράς, μας έδειξε μια άλλη διάσταση της Τέχνης. Μας έμαθε να σκεφτόμαστε την Τέχνη με έναν άλλο τρόπο. Αλλαξε τον τρόπο με τον οποίο βλέπαμε την Τέχνη ως τότε.” Μου μιλάει με μια ήρεμη φωνή και με με μια βιασύνη πηδάει από θέμα σε θέμα. Νομίζω οτι θέλει να μου μάθει την ιστορία της Τέχνης μέσα σε μια ώρα, για να μπορέσω να διαλεχθώ μαζί του πάνω στο ζήτημα της ηθικής.

Πέντε λεπτά αφότου ξεκινήσαμε, κλείνω το μπλοκάκι για να τον παρακολουθήσω εξ όλης της διανοίας μου. Είναι χειμαρώδης. Εχει παρακολουθήσει όλες τις συζητήσεις που έχουν γίνει στα blog με αφορμή την εγκατάσταση με το σκύλο. Θεωρεί απαράδεκτο το γεγονός, αλλά αυτό δεν τον εμποδίζει να προσπαθεί να σκεφτεί όλες τις εκφάνσεις του ζητήματος. Τα κίνητρα του καλλιτέχνη, το καλλιτεχνικό του ποιόν, την ενδεχόμενη ψυχοπαθολογία του, την ευθύνη του κοινού, την ελευθερία, τη λογοκρισία.

Καθώς μιλάμε, τυχαίνει να περνούν από κει πρώην μαθητές του στην καλών Τεχνών και τον χαιρετούν. Του μιλάνε όλοι πολύ εγκάρδια. Δείχνει να χαίρεται πάρα πολύ που τους βλέπει. Κάθε φορά ξαναγυρνά στη συζήτηση με το ίδιο αμείωτο ενδιαφέρον.

“Αξίζει, μου λέει, να γίνει ένας ευρύς διάλογος γύρω από το θέμα της ηθικής. Να συμμετέχουν όχι μόνο εικαστικοί αλλά ενδεχομένως και άλλου είδους καλλιτέχνες αλλά και νομικοί, καθηγητές φιλοσοφίας, άνθρωποι που τους απασχολεί η ηθική και η εμπλοκή της με την ευρύτερη επιστημονική δραστηριότητα. Όπως μιλάμε για την βιοηθική, έτσι θα πρέπει να μιλήσουμε και για την ηθική στην Τέχνη.” Αρκεί να μην πέσουμε στην παγίδα του να συζητάμε για το “καημένο το σκυλάκι”, συμπληρώνει.

Μου εξηγεί συχνά οτι από τέτοιους διαλόγους δεν περιμένεις να βγει ένα συμπέρασμα. Δεν περιμένεις να υπερισχύσει η μία ή η άλλη άποψη. Το κέρδος σου είναι οτι ακούγοντας όλες αυτές τις διαφορετικές τοποθετήσεις, καταφέρνεις λίγο περισσότερο να βγεις από τα όρια του εαυτού σου και να προχωρήσεις τη σκέψη σου. Σκέφτομαι πόσο συχνά έχω χρησιμοποιήσει την Τέχνη, όχι για να βγω από τα όρια του εαυτού μου, αλλά για να βουτήξω ακόμα πιο βαθειά στη σκοτεινή σπηλιά του ασυνειδήτου μου.

Νοιώθω, και φεύγω από το θέμα, αλλά δεν πειράζει, νοιώθω λοιπόν συχνά την Τέχνη σαν ένα προστατευτικό κουκούλι γύρω μου. Παράδοξο? Ίσως. Η έκθεση που βιώνεις κάθε φορά που βρίσκεσαι μπροστά σ’ ένα έργο Τέχνης και συντονίζεις το ασυνείδητό σου μ’ αυτό, κάθε άλλο παρά προστατευτική είναι. Αντιθέτως σε ξυπνάει βίαια και σε σοκάρει. Όμως μ’ ένα ιδιαίτερο τρόπο νοιώθω σαν να έχω κάνει με την Τέχνη μια συμφωνία. Του τύπου “Εγώ θα σ’ αγαπώ κι εσύ θα μου δείχνεις το δρόμο για την ψυχή”. Τι βασανιστήριο που είναι αυτό, δεν το φαντάζεσαι εύκολα. Το μυαλό σταματάει να κινείται για στιγμές γύρω από την καθημερινότητα, τα πραγματικά προβλήματα, την πραγματική ζωή. Για στιγμές, στήνει παραστάσεις στη σκηνή του εαυτού σου. Το έργο τέχνης είναι το σκηνικό και μέσα σ’ αυτό το σκηνικό βλέπεις τους εαυτούς σου να συνδιαλέγονται μεταξύ τους, τις ανάγκες και τις επιθυμίες σου να χορεύουν έναν συμβολικό χορό και τις απαγορεύσεις να προσπαθούν να εκφοβίσουν όλους τους πρωταγωνιστές. Καμμιά φορά, οι επιθυμίες φοβερίζουν επίσης τις απαγορεύσεις και το έργο τελειώνει με μιας μορφής άτυπη ισοπαλία. Πως τώρα νοιώθω εγώ ασφάλεια μέσα σ’ όλο αυτό? Δεν το ξέρω. Ίσως να συμβαίνει γιατί οικειοποιούμαι τόσο το έργο που ακριβώς το μετατρέπω σε σκηνικό μου. Το γεγονός πως κάποιος άλλος “ζωγράφισε” το σκηνικό μου με κάνει να νοιώθω λιγότερο μόνη.

“Το πρόβλημα ξεκινάει, μου λέει συνεχίζοντας, από το γεγονός οτι έχουμε βασίσει την παιδεία μας πάνω στην παραδοχή οτι το μεγαλύτερο αγαθό για τον άνθρωπο είναι η ειρήνη. Τι να την κάνω την ειρήνη αν δεν έχω ελευθερία?” Κι εγώ σκέφτομαι πόσο φοβάμαι την ελευθερία.

Η συζήτηση κράτησε περίπου τρεις ώρες και αν δεν είχα αρχίσει να κρυώνω, δεν θα ήθελα να σταματήσει. Κατάλαβα γιατί δέχτηκε να με δει. Γιατί σαν αληθινός καλλιτέχνης, αναζητά να συνδιαλέγεται με ανθρώπους γι αυτό που του συμβαίνει. Την Τέχνη.

Νοιώθω τους καλλιτέχνες λίγο σαν αναχωρητές. Φορές φορές, νοιώθω οτι αυτη η αναχώρηση είναι μονόδρομος και για μένα. Μόνο που δεν έχω τα δικά τους εφόδια και δεν ξέρω προς τα που να αναχωρήσω. Νοιώθω όμως λίγο UFO. Λίγο μονη και χαμένη. Νοιώθω πως το καλύτερο κομμάτι του εαυτού μου δεν το καταλαβαίνει κανείς. Είναι κρυμμένο από όλα τα εν δυνάμει βέβηλα βλέμματα. Προσπαθώ συνειδητά να είμαι ο μέσος όρος για να μην τρελλαθώ. Κι αυτό το κομμάτι που είναι έτοιμο ν’ ανοίξει τα βρυσάκια κάθε στιγμή, το θάβω κάπου βαθειά για να μην κινδυνεύει. Καμμιά φορά, βρίσκει διέξοδο στην Τέχνη. όταν κάθεται και κλαίει σιωπηρά μπροστά σ’ ένα έργο. Εκείνες τις ώρες, εγώ αγωνιώ για το τι σκέφτονται οι άλλοι που το βλέπουν να κλαίει. Όμως αυτό δεν σταματάει. Κλαίει από χαρά που βρέθηκε μπροστά σε μια έκφραση δικών του συναισθημάτων από έναν άλλο άνθρωπο. Κλαίει από λύπη που δεν μπορεί να αναχωρήσει μέσα στο έργο Τέχνης. Αυτό το κομμάτι του εαυτού μου έχει πατρίδα του την Τέχνη. Όχι γιατί προέρχεται από αυτήν. Αλλά γιατί εκεί θέλει να καταλήξει.

Ίσως τώρα είναι λίγο περισσότερο κατανοητό γιατί με την πρόσφατη αφορμή, έχει ανοίξει μέσα μου το θέμα των προσδοκιώνπου έχει από την Τέχνη ο αδύναμος εαυτός μου.

Update :

Κανά δύο ώρες αφού ανέβηκε το ποστάκι αυτό, είδα την προσκληση του Urfurslaag, να εκφραστώ πάνω στο τι είναι για μένα Τέχνη. Αγαπητέ μου Urfurslaag, δεν μπορώ να σκεφτώ τι περισσότερο θα μπορούσα να γράψω από την παρούσα εξομολόγηση. Με τιμά το οτι με προσκαλείς σε μια τέτοια συζήτηση. Όμως οι γνώσεις μου είναι ανύπαρκτες και νοιώθω και τη σκέψη μου ανεπαρκή. Αν έπρεπε να απαντήσω μονολεκτικά θα χρησιμοποιούσα τη λέξη : Καταφύγιο.